“Ogród wspomnień” [o “el” i wystawie prac Zbigniewa Dolatowskiego] - recenzja czasopisma “el” pod red. Janusza Szymańskiego i wystawy prac Zbigniewa Dolatowskiego zorganizowanej przez Bibliotekę Główną WSP w Częstochowie

   Biblioteka Główna w Częstochowie, jako jedna z dziewięciu bibliotek w Polsce (BN,BJ, Ossolineum, UMK w Toruniu, UŁ, WSP w Kielcach, PWSSP w Gdańsku, WBP w Opolu) jest posiadaczem kompletu czasopisma „el”, tj. 16-stu wydanych numerów.
   „El” to pismo, którego twórcą, redaktorem, introligatorem i wydawcą był Janusz Mikołaj Szymański, poświęcone było promocji i problemom współczesnego polskiego ekslibrisu artystycznego, historii polskiego znaku książkowego oraz zagadnieniom kolekcjonerskim. Zdaniem jednych – najlepszym - zdaniem innych - jednym z najlepszych - periodyków na świecie. Pierwszy zeszyt „el” został wydany z okazji XXIII Międzynarodowego Kongresu Ekslibrisu w Monchengladbach. Ukazywało się w języku niemieckim, ale od nr-u 2 ze streszczeniem artykułów w języku polskim. Każdy kolejny numer oprócz tekstów poświęconych szeroko rozumianej tematyce znaku książkowego (ekslibrisu), zawierał kilka oryginalnych, sygnowanych grafik, najwybitniejszych artystów, m.in.: C. Borowczyka, S. Dawskiego, Z. Dolatowskiego, S. Eidrigeviciusa, E. Geta – Stankiewicza, W. Jakubowskiego, T. Jóźwiaka, H. Feilhauera, J. Halickiego, A. Kalczyńskiej, A. Kaliny, M. Kopeckiego, W. Łuczaka, Z. Maja, M. Saka, J. Sawki, których wartość przekraczała cenę czasopisma. Ponieważ czasopismo finansowane było przez jego twórcę, 100 egzemplarzowe nakłady grafik artyści przekazywali wydawcy nieodpłatnie. Ostatni 16-ty numer został wydany już pośmiertnie, przez Żonę, Barbarę Szymańską. Oprócz wspomnienia pióra Grzegorza Matuszaka, tradycyjnie zawiera kilka oryginalnych prac, tym razem, In Memoriam J.M. Szymański, z których najbardziej wzruszającą wydaje się grafika wieloletniego przyjaciela Henryka Feilhauera. Czasopismo jest przykładem piękna i profesjonalizmu typograficznego. Drukowane przejrzystą bezszeryfową czcionką, na białym kredowym papierze, oprawione ręcznie w kartonową okładkę, projektu Zbigniewa Dolatowskiego (który jest też twórcą opracowania graficznego czasopisma), z ręcznie wklejanymi grafikami.
   Wydawane jako półrocznik, w 100 egz., w formacie 265 x 205, ukazywało się w latach 1990 – 1997.
   Janusz M. Szymański pozostanie dla wszystkich, którzy go znali niedoścignionym wzorem kolekcjonera ekslibrisu i małych form graficznych, pasjonata, bibliofila, autora niezliczonych publikacji m.in. o szlachetnych technikach graficznych (przede wszystkim w czasopiśmie „Wydawca”), krótkich felietonów o ekslibrisach, pochodzących z Jego kolekcji, twórcy i komisarza wielu setek wystaw poświęconych graficznemu znakowi książki, komisarza pierwszego Triennale Ekslibrisu Wojskowego zainaugurowanego w listopadzie 1997 roku. Pedantycznie uporządkowane i przechowywane zbiory, wraz z gromadzoną w bardzo przemyślany sposób literaturą poświęconą temu tematowi, pomagały odkrywać tajemnice małych form graficznych tym, dla których był nauczycielem, przewodnikiem, mistrzem. Zastanawia fakt dlaczego nikt nigdy nie zaproponował mu prowadzenia zajęć dydaktycznych w Akademii Sztuk Pięknych, wykorzystując w ten sposób wysoki poziom znajomości zagadnień warsztatowych, doświadczenie, erudycję i wrażliwość. W środowisku kolekcjonerów i zbieraczy, z największą sympatią, a przede wszystkim atencją nazywany był „cesarzem polskiego ekslibrisu”. Jako człowiek bardzo otwarty i ogromnie komunikatywny łatwo nawiązywał bezpośredni kontakt z nawet bardzo hermetycznymi twórcami, wobec których zachowywał szczerość i uczciwość sądów, ciesząc się szacunkiem, mimo czasem pryncypialnych, niekoniecznie pochlebnych opinii.

Bibliotekę Główną WSP w Częstochowie z postacią Janusza M. Szymańskiego wiąże nie tylko posiadany komplet czasopisma „el”, fragment najcenniejszej części zbiorów. Był twórcą i komisarzem bardzo precyzyjnie przygotowanej i zestawionej wystawy wybitnego twórcy znaku książkowego Zbigniewa Dolatowskiego, otwartej w bibliotece 4 kwietnia 1995 roku. Wspólnym sumptem książnicy i redaktora „elu” został wydany, równie jak czasopismo, wypieszczony katalog w opracowaniu graficznym Z. Dolatowskiego z dwoma oryginalnymi linorytami. W krótkim, niezwykłym wstępie o artyście J.M. Szymański pisał, „Więź Dolatowskiego z książką jest bardzo silna. Poza ilustracjami tworzy on jeszcze inny rodzaj rycin – grafik, których istnienie poza książką traci swój sens. Są to ekslibrisy. Właśnie dzięki nim uzyskał artysta światowy rozgłos.” ... „ Odpowiadają one za to książkom, do których zostały stworzone. Odpowiadają tym wszystkim wymaganiom jakie stawiane są przed tą formą grafiki użytkowej, są autentycznym znakiem książkowym – signum bibliofila.” ... „Większość jego prac wykonywana jest w drzeworycie lub podobnym mu linorycie.” ...” Ryciny wypukłodrukowe (a do takich technik zalicza się drzeworyt i linoryt – przyp. aut.) są bliższe od innych kolumnom druku i estetyce książki.” Katalogi od 1 do 100 stanowiły dodatek do nr-u 12 czasopisma „el”. Wystawa prezentowała się niezwykle atrakcyjnie, nadając ruchliwemu i niepięknemu korytarzowi (siermiężny, sprzed remontu, korytarz dawnego akademika, obecnie biblioteki) zaskakująco niepowtarzalny klimat, a otwarciu wystawy towarzyszyła – obok przedstawicieli instytucji kultury, pracowników i studentów WSP - duża grupa przyjaciół artysty. Przybył m.in. nestor polskiego bibliofilstwa Pan Roman Chrząstowski, ówczesny prezes Polskiego Towarzystwa Heraldycznego (obecnie dyrektor Fundacji Sorosa w Budapeszcie) Leszek Pudłowski, członkowie Towarzystwa Przyjaciół Książki. Zbigniew Dolatowski jest arcyskromnym, o ogromnej delikatności i kulturze człowiekiem. Jego prace fascynują finezyjną przewrotnością i są przykładem niezwykłej umiejętności, gdzie prostota, lapidarność, a jednocześnie znaczeniowa głębia ujmuje i zachwyca trafnością skojarzeń. Środki wyrazu narzuca temat pracy, są więc ekslibrisy ascetycznie oszczędne ale i pełne barokowego przepychu. Nawiązane bardzo ciepłe kontakty z artystą zaowocowały złożeniem w 1996 roku propozycji wykonania – pierwszego w ogóle – ekslibrisu Biblioteki Gł. WSP. Nieco później, w 1998r. powiększające się stopniowo, ale konsekwentnie zbiory starych druków, zostały także wzbogacone proweniencyjnym znakiem, a właściwie znakami, bo przedstawione nam propozycje tak nas urzekły, że zamiast większego nakładu jednego wzoru, zamówiliśmy mniejszy nakład dwóch. Wszystkie trzy zostały wykonane techniką linorytu. Tak więc pierwsze ćwierćwiecze największej na terenie regionu, biblioteki naukowej, zamknęło się wzbogaceniem o pierwszy znak proweniencyjny, a rozpoczęte drugie ćwierćwiecze powiększyło o kolejne dwa znaki własnościowe. Również zbiory specjalne zostały zasilone bardzo cennym kompletem wydawnictwa „el”.

Notki biograficzne:

Zbigniew Dolatowski urodził się w 1927 roku w Poznaniu. Do ZPAP przyjęty został w 1973r. na podstawie przedłożonych prac. Uprawia grafikę artystyczną i użytkową. Od lat 60-tych uczestniczy w licznych wystawach zbiorowych krajowych i zagranicznych. Jest laureatem wielu nagród i wyróżnień w konkursach i wystawach grafiki – szczególnie dużo uzyskał ich w dziedzinie ekslibrisu (m.in. w Barcelonie w latach 1968,1969,1970; Luino we Włoszech w 1986 r.; Grand Prix w Nancy w 1988 r.; I nagroda w Nałęczowie w 1989 r.; I nagroda w Turynie we Włoszech w 1991 r.). Dyplom za uczestnictwo we wszystkich 16-stu Biennale Ekslibrisu w Malborku, w 1998 r.

Janusz Mikołaj Szymański urodził się 6.12.1938r. w Warszawie. Ukończył studia chemiczne na Uniwersytecie Warszawskim i uzyskał stopień naukowy doktora nauk technicznych, specjalizując się w ceramice. Pracował naukowo w Instytucie Szkła i Ceramiki w Pruszkowie. Po przejściu na rentę, spowodowaną ciężką chorobą układu krążenia, poświęcił się kolekcjonowaniu ekslibrisów i grafiki i powiększaniu zbiorów książek, organizacji wystaw, pisaniu na tematy związane z ekslibrisem i szlachetnymi technikami graficznymi. Wiceprezes Zarządu Głównego Towarzystwa Przyjaciół Książek ds. Ekslibrisu, stały przedstawiciel Polski w FISAE – Międzynarodowej Federacji Twórców i Zbieraczy Ekslibrisów, organizującej Kongresy Ekslibrisowe, współorganizator, uczestnik, propagator i juror Międzynarodowego Biennale Ekslibrisu Współczesnego w Malborku (od I do XVI), współorganizator i juror Biennale Ekslibrisu w Ostrowie Wielkopolskim, a także innych ważnych imprez poświęconych znakowi książki. Zmarł 23.03.1998 roku.

Recenzja opublikowana w częstochowskim dwumiesięczniku kulturalnym “Aleje 3”
nr 26(III-IV)/2000 s. 22-23